نکات کلیدی درباره عقد جعاله

«جعاله» در لغت به معناي مزدي است كه در برابر انجام كاري قرار داده مي‌شود و در اصطلاح فقها، صيغه‌اي است كه ثمره آن به دست آوردن منفعتي در برابر عوض است. البته برای انعقاد جعاله، شرط نيست که كارمزد معلوم باشد.

به گزارش حمایت؛ از جعاله، تعاریف دیگری نیز صورت گرفته است که بر اساس یکی از تعاریف فقها، ملتزم شدن جاعل به دادن عوض در قبال عملي كه حلال و مقصود عقلا است، جعاله نامیده‌ می‌شود. همچنین در تعریف دیگری، جعاله عبارت است از التزام شخص به پرداخت اجرت و پاداش معلوم در مقابل عملی، اعم از اینكه عامل، معین باشد یا خیر.

جعاله نوعی سفارش کار است و همان طور که در ماده 561 قانون مدني آمده، عبارت است از «التزام شخصی به ادای اجرت معلوم در مقابل عملی اعم از این که طرف، معین باشد یا غیرمعین.»

 ارکان جعاله

جعاله يك نوع عقد و از جمله عقود معین است و جاعل با خواندن صيغه‌اي خود را ملزم مي‌كند كه در صورت انجام شدن کاری مشخص برای او از سوی دیگری، این شخص مستحق مزد و عوض است.

به عنوان مثال، فردی که یک راس دام خود را گم کرده است، اعلام می‌کند که هر كس حيوان گمشده او را پيدا کرد، مبلغی مشخص دریافت می‌کند.

جعاله از سه ركن جاعل، عامل و جُعل تشكيل مي‌شود:

1- جاعل: كسي كه انجام كاری را درخواست مي‌كند.

2- عامل: كسي كه كار درخواستي را انجام مي‌دهد.

3- جُعل يا (جعيله): عوض و مزد را می‌گویند.

شرط است كه جاعل باید بالغ و عاقل باشد و حاكم شرع او را از تصرف در اموالش منع نكرده باشد اما در خصوص عامل، وجود این شروط، ضروری نیست.

 شرايط عمل مورد جعاله

كارهايي مورد جعاله قرار مي‌گيرند كه شرايط زير را داشته باشند:

1- کار مورد جعاله، حلال و مشروع باشد. چرا که جعاله بر انجام كارهاي حرام مثل زنا باطل است.

2- کار، غرض و منفعت قابل توجه عقلايي داشته باشد، بنابراین جعاله بر انجام كارهاي عبث و بيهوده از قبیل كشيدن تمام آب چاه يا رفتن به اماکن خطرناک و تاريك صحيح نيست.

3- عمل مورد جعاله از كارهاي واجب بر جاعل نباشد. به عنوان مثال، جاعل بگويد هر كسی نماز ظهر و عصر مرا بخواند، مبلغی مشخص به او مي‌دهم كه در اين صورت جعاله باطل است.

 اقسام جعاله

جعاله به اعتبار چگونگی ایجاب و پیشنهاد آن، بر دو قسم است:

1- جعاله خاص

در جعاله خاص، ایجاب برای شخص معین است و طرف خطاب، یک یا چند نفر خاص هستند. مثل این ‌كه پدر به فرزند خود بگوید که اگر فلان مساله را حل كنی، مبلغی مشخص به تو خواهم داد.

2- جعاله عام

در جعاله عام، هدف جاعل، رسیدن به مقصود خود است و برای او فرقی ندارد كه کار مورد نظر توسط چه كسی انجام شود. به عنوان مثال، می‌گوید که هر كس فلان كار را انجام دهد، به او مبلغی مشخص  پاداش می‌دهم.

 انعقاد جعاله

در جعاله، ایجاب از طرف جاعل بوده و به صورت عام یا خاص است. در ایجاب عام، همواره این امر مفروض است كه التزام به پرداخت عوض یا اجرت، در مقابل اولین كسی است كه عمل را انجام داده است. قبول در جعاله ممكن است صریح یا ضمنی باشد، هما‌ن‌طور كه در جعاله عام چنین است.

 جواز عقد جعاله

طبق قانون، جعاله تعهدی جایز است و تا زمانی که عمل به اتمام نرسیده باشد، هر یک از طرفین می‌توانند رجوع کنند اما اگر جاعل، در اثنای عمل عامل از جعاله رجوع کند، باید اجرت‌المثل عمل عامل را بدهد.

جعاله دارای این مزیت است كه در آن معلوم بودن تفصیلی كار لازم نیست و موضوع التزام می‌تواند مجهول باشد، همان‌طور كه قانون مدنی هم به آن تصریح دارد. چنان که در مورد اجرت نیز همین مطلب ثابت است.

كاری كه به موجب جعاله، درخواست می‌شود، باید مشروع و عقلایی باشد، اگر شخصی، برای ارتكاب جرم یا كاری برخلاف اخلاق حسنه، ملتزم به دادن اجرت شود، جعاله باطل است.

   آثار جعاله

جعاله با این ‌كه عقدی جایز است اما این موضوع بدین معنا نیست كه هیچ اثری نداشته باشد، بلكه الزام جاعل، اثری دارد كه در صورت فسخ جعاله، بر آن مترتب می‌شود:

1- كار مورد درخواست، مركب از اجزایی بوده که هر كدام به صورت مستقل‌ منظور جاعل بوده و پاداش دارد. در این صورت اگر پس از انجام قسمتی از كار، جعاله فسخ شود، عامل به نسبت عملی كه انجام داده است، مستحق اجرت خواهد بود.

2- كار تجزیه‌پذیر نیست و انجام كل كار منظور جاعل است. در این صورت انجام مقدمات كار، بدون رسیدن به نتیجه، بدون اجرت خواهد بود.

زمانی عامل مستحق اجرت است كه كار مورد نظر را انجام داده و به جاعل تحویل دهد.

در این زمینه پرسشی مطرح می‌شود، مبنی بر اینکه اگر انجام كار قبل از جعاله باشد، مثلا برای پیدا كردن ماشین، جایزه تعیین شده اما شخص قبل از اطلاع از این جعاله، ماشین را پیدا كرده باشد، آیا مستحق اجرت است یا خیر؟ در این مورد اگر توافق صریح یا ضمنی، بین دو طرف نباشد، نمی‌توان گفت كه مستحق خواهد بود.

 احكام جعاله

 در جعاله، عامل زماني مستحق اجرت است كه جاعل درخواست انجام كاري كند. به عنوان مثال، جاعل بگويد هر كسی گمشده مرا يافت، به او اين مبلغ را پرداخت خواهم کرد.بنابراين اگر گمشده قبل از درخواست جاعل در دست كسي باشد، بر او لازم است كه آن را تحويل صاحبش بدهد و مستحق عوض هم نيست.همچنين عامل زماني مستحق دريافت مزد است كه كار درخواستي را به اتمام برساند. در صورتی که در عقد جعاله، عامل مشخصي مورد خطاب باشد و قرارداد جعاله با او بسته شود، اگر شخص دیگری غیر از عامل مشخص‌شده، کار مورد نظر را انجام دهد، این فرد مستحق اجرت نيست. چرا که طرف عقد نبوده و جاعل تعهدي نسبت به او ندارد. در این صورت، عامل معين نیز به دلیل اینکه كاري انجام نداده، مستحق اجرت نخواهد بود.

 جعاله در نظام بانکی

در قانون عملیات بانکی و برای اینکه سودهای بانکی جنبه شرعی پیدا کند، 19 عقد شرعی پیش‌بینی شده که چند قرارداد دیگر به آنها اضافه شده و عقد جعاله یکی از این قراردادها است.

در قرارداد جعاله، علم اجمالی طرفین به عوضین کافی است و از سوی دیگر طرف مقابل جاعل نیز می‌تواند نامعین باشد. جعاله نسبت به دیگر قراردادهای معین از این امتیازات برخوردار است و با توجه به این ویژگی‌ها در قانون بانکداری بدون ربا تاکید شده است که بانک‌ها می‌توانند به منظور ایجاد قابلیت‌های متعدد از این عقد استفاده کنند.

آیین‌نامه فصل سوم قانون عملیات بانکی بدون ربا و دستورالعمل اجرایی جعاله کاربردهای جعاله در بانکداری را بیان می‌کند. مطابق این مقررات بانک‌ها در موارد زیر از جعاله استفاده می‌کنند: مواردی که بانک عامل جعاله است و مواردی که جاعل است.

 بنابراین بانک می‌تواند به عنوان هر یک از طرف‌های عقد جعاله ظاهر شود و قرارداد جعاله منعقد کند.  معمولا بانک‌ها در نقش عامل ظاهر می‌شوند و به انجام خدمات بانکی، سرمایه‌گذاری مستقیم از طریق شرکت‌های تابعه و انعقاد جعاله ثانویه می‌پردازند. گشایش اعتبارات اسنادی، صدور ضمانت‌نامه‌های بانکی و سرمایه‌گذاری مستقیم از سوی بانک‌ها می‌تواند در قالب جعاله انجام شود.


مطالب مرتبط: آشنایی با عقد جعاله (نکات کلیدی درباره عقدجعاله)

مطالب مرتبط: نمونه قرارداد جعاله

چرا بانک ها قرارداد را به مشتری نمی‌دهند؟

به‌طورمعمول در آخر هر قرارداد تسهیلات بانکی نوشته می‌شود این قرارداد در سه نسخه برای بانک، وام‌گیرنده و ضامن صادرشده است ولی در کمال تعجب هیچ‌گاه نسخه‌ای به وام‌گیرنده و ضامن تحویل داده نمی‌شود.

به گزارش اقتصاد آنلاین به نقل از رده، هر قراردادی ماده‌ها و بندها و تبصره‌های خودش را دارد اما پایان تمام قراردادها یک مادهٔ مشترک دارد. در این ماده نوشته می‌شود که این قرارداد شامل چند ماده و تبصره بوده و در چند نسخه تنظیم‌شده و در اختیار چه کسانی قرارگرفته است. طبیعتاً هر قراردادی حداقل در دو نسخه تنظیم می‌شود تا هر یک از طرفین و امضاکنندگان یک نسخه از آن را داشته باشند.

چرا قرارداد تک‌نسخه‌ای امضا می‌کنیم؟
فرض می‌گیریم وامی را از بانکی گرفته‌ایم و در حال پرداخت قسط‌هایش هستیم. برای هرکدام از این کارها هم که بانک رفته‌ایم کلی فرم و کاغذ با نوشته‌های ریز جلویمان گذاشته‌اند و ما هم چون حوصله و وقت خواندن این‌همه نوشته را نداریم تند و تند مشخصاتمان را در برگه‌ها نوشته و بالا و پایین و چپ و راست آن‌ها را امضا می‌کنیم. خب حق هم داریم. بالاخره برای افتتاح حساب یا گرفتن وام باید این فرم‌ها را امضا کرد و اگر نخواهید که این فرم‌ها را امضا کنید که حساب یا وامی هم در کار نیست؛ اما یک مطلب مهم هست که اکثر ما به آن توجه نمی‌کنیم. تمام این فرم‌ها نوعی قرارداد هستند که ما با بانک می‌بندیم.
به‌طور مثال وقتی برای استفاده از خدمات بانکداری اینترنتی فرم جداگانه‌اش را پر می‌کنید، نوعی قرارداد را با بانک امضا می‌کنید که بانک بر طبق آن حقوق و اختیاراتی دارد و به شما سرویس‌هایی می‌دهد. درواقع به‌اشتباه پیش‌فرض مشتریان این شده است که این اوراق فرم‌های اطلاعاتی هستند درحالی‌که اکثر این اوراق قرارداد بین مشتری و بانک هستند و درست مانند دیگر قراردادها در مورد آن‌ها عمل می‌شود.
این‌ها قراردادهایی هستند که بانک بر طبق آن‌ها اختیارات و حقوقی دارد که شاید خوشایند و موردقبول ما نباشد و ما هم چون موقع گرفتن وام گرفتن چند میلیون تومانی آن‌قدر عجله داریم که حتی یک‌بار متن آن قرارداد را هم نخوانیم و زمانی متوجه آن بندها می‌شویم که به مشکلی دچار شویم.
در هنگام دریافت وام یا دیگر خدمات بانکی، قراردادهایی با صفحات زیاد و با فونت ریز برای امضا در اختیار مشتری قرار می‌گیرد بدیهی است مطالعه و بررسی آن به ساعت‌ها وقت نیاز است ولی مشتری مجبور است، فوری آن را امضا کند. مسئولان تسهیلات و قرارداد شعب نیز آگاهی کاملی از محتوای آن ندارند و بیشتر آن‌ها قادر به پاسخگویی سؤالات مشتریان نیستند. هرچند بهتر آن است که در یک برگ نکات مهم قرارداد مشخص و پیش از امضا در اختیار مشتری قرار گیرد که آن‌هم انجام نمی‌شود.

نظارت بانک مرکزی چه کرده است؟

بانک مرکزی در 28 بهمن 94 بخشنامه فرم‌های یکنواخت برخی از قراردادهای تسهیلات را منتشر و ابلاغ کرد. در این بخشنامه آمده از بانک‌ها و موسسه‌های مالی خواسته‌شده یک نسخه از قرارداد را در اختیار مشتری قرار دهند:
«1. اطلاع‌رسانی کامل برای عموم در خصوص قراردادهای مذکور به طرق ممکن ازجمله قرار دادن فرم قراردادها در پایگاه اطلاع‌رسانی آن بانک/ مؤسسه اعتباری صورت پذیرد.
2. قبل از انعقاد و یا امضای قرارداد، تمهیداتی اتخاذ گردد تا مشتری، ضامن و وثیقه گذار از مفاد آن آگاهی کامل کسب نموده و نسخه‌ای از قرارداد مربوط به همراه مقررات و ضوابط مصرح در آن، در اختیار مشتری، ضامن و وثیقه گذار قرار گیرد؛
3. پس از انعقاد و امضای قرارداد، نسخه‌ای از آن‌که دارای ارزش قانونی یکسان با سایر نسخ می‌باشد، در اختیار طرفین قرارداد (عامل، ضامن یا ضامنین و وثیقه گذار یا وثیقه گذاران) قرار گیرد.»
باوجود گذشت سه ماه از ابلاغ این بخشنامه همچنان اجرای آن عملی نشده و بانک‌ها از دادن نسخه قرارداد به‌طرف مشتری طرفه می‌روند.
این حق مشتری است که بتواند به قرارداد خود با بانک در دریافت محصولات و یا خدمات مختلف آن بانک دسترسی داشته باشد و این‌طور نباشد که وقتی نسبت به چیزی اعتراض داشت تنها به او گفته شود که در قراردادش این مورد هست و بانک در این مورد حق دارد. مشتریان لازم است که با حقوق خود و بانک در قراردادهای مختلف بانکی آشنا شوند. سازمان‌های نظارتی و نهادهای ناظر، حقوقدانان و البته رسانه‌ها می‌توانند در آشنایی بیشتر مردم با حقوق خود در قراردادها نقش مهمی داشته باشند.

فرم‌های مربوط به قراردادهای بانکی:

نمونه قرارداد مساقات

نمونه قرارداد مزارعه

نمونه قرارداد مرابحه

نمونه قرارداد سلف

نمونه قرارداد جعاله

نمونه قرارداد اجاره بشرط تملیک

خرید دین

استصناع